EMBARGO TOT Woensdag 30 september 13 uur.
Het Rijk en de provincies hebben in 2020 samen afgesproken dat er 10% meer bos bij moet komen in Nederland voor 2030. Dit legden zij vast in de Bossenstrategie. Deze landelijke doelstelling werd niet verdeeld over de provincies. Naast afspraken over hoeveelheid bos zijn ook afspraken gemaakt over de kwaliteit en vitaliteit van bossen. Voor de verbetering van de vitaliteit van bossen wordt onder meer ingezet op de omvorming van productiebos naar natuurbos. In natuurbos krijgt de natuur meer ruimte en blijft dood hout liggen. Dit draagt bij aan de biodiversiteit en de kwaliteit van het bos. Daarnaast is revitalisering bedoeld om bossen sterker en beter bestand te maken tegen klimaatverandering, droogte, stikstof en ziektes. De provincie Gelderland heeft er voor gekozen om meer nadruk te leggen op vitaliteit van bossen. De provincie heeft de doelstelling voor bosuitbreiding lager dan 10% gesteld, omdat Gelderland al veel bos heeft. Voor de omvorming van productiebos naar natuurbos heeft Gelderland juist een veel hogere doelstelling dan landelijk is afgesproken.
De totale omvang van houtopstanden (de juridische term voor bos, houtwallen, singels en bomenrijen) wordt niet alleen beïnvloed door uitbreiding, maar ook door bescherming van bestaande bossen en bomen. De provincie is verantwoordelijk voor bomen buiten de bebouwingscontour houtkap met een oppervlakte van 10 are of meer, en voor bomenrijen van meer dan 20 bomen. Voor kap moet een kapmelding worden gedaan. Om het bosareaal in stand te houden geldt ook een herplantplicht: degene die bomen kapt dient binnen drie jaar nieuwe bomen te planten. Â
In dit onderzoek keken we naar de stand van zaken op het gebied van bosuitbreiding en revitalisering halverwege de looptijd van de landelijke bossenstrategie. Daarnaast brachten we in kaart op welke wijze invulling wordt gegeven aan de bescherming van bomen en bossen.
In tabel 1 is de ontwikkeling in bosoppervlakte (in ha) per provincie opgenomen. Landelijk laten de laatste twee meetmomenten een lichte daling zien ten opzichte van de eerdere meetmomenten, de trend in Gelderland wijkt daar niet van af. Begin 2027 wordt de volgende meting verwacht.
Uit ons onderzoek blijkt dat de provincie Gelderland met de huidige inzet hun doelstelling voor uitbreiding van bos niet gaat halen. Ook worden bomen in Gelderland niet voldoende beschermd om te voorkomen dat door kap (en het uitblijven van herplant) het bosareaal kleiner wordt. De provincie Gelderland gebruikt satellietbeelden om te zien op welke plekken drie jaar na de kap nog geen nieuwe bomen zijn geplant. Daarbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen legale en illegale kap. Met de omvorming naar natuurbos ligt de provincie op koers, de inzet bleef tot nu toe beperkt tot de Veluwe, dat twee derde van de bossen in Gelderland beslaat. Ook heeft de provincie € 2 miljoen aan Rijksmiddelen voor kwaliteitsverbetering van bossen nog niet ingezet, dit moet uiterlijk 31 december 2028 zijn uitgevoerd.
Hoofdconclusie
De beoogde bosuitbreidingsdoelstelling voor 2030 zal met de huidige inzet niet worden behaald. Tot en met 2025 is ongeveer een derde van de in 2030 beoogde 1.700 ha gerealiseerd. De bosuitbreidingsdoelstelling is lager dan de landelijk afgesproken 10%. Gelderland lijkt wel op koers met het realiseren van 1 miljoen extra bomen in 2030.
Houtopstanden worden niet voldoende beschermd om achteruitgang van het bosareaal te voorkomen. Capaciteitsgebrek en late opsporing van illegale kap zijn hier de oorzaak van.
Voor revitalisering ligt Gelderland op koers om de hoger dan landelijk afgesproken ambitie voor omvorming naar natuurbos te realiseren. Dit is gerealiseerd via de Veluwe, dat tweederde van de bossen van Gelderland betreft. De inzet op omvorming naar natuurbos buiten de Veluwe moet nog worden opgestart en ook zijn nog niet alle van het Rijk ontvangen middelen voor revitalisering ingezet.
De informatievoorziening aan PS over bosuitbreiding en -revitalisatie vond verspreid over verschillende beleidsterreinen plaats, waardoor het niet eenvoudig is om inzicht in de stand van zaken te verkrijgen. PS zijn daarnaast onvolledig en onduidelijk geïnformeerd over bescherming van houtopstanden.
Deelconclusies
Bosuitbreiding
Het bosuitbreidingsdoel van 1.700 ha dat GS bewust lager hebben ingezet dan het landelijke uitbreidingsdoel van 10%, wordt met de huidige inzet niet behaald. Naast het ontbreken van voldoende middelen wordt dit veroorzaakt door te weinig prioriteit en het ontbreken van een gecoördineerde uitvoering van het Uitvoeringsprogramma Bomen en Bos. Dit komt onder meer tot uitdrukking in het niet op orde zijn van de monitoring, waardoor er onduidelijkheid bestaat over de aantallen gerealiseerde hectares. Zicht op de groei qua landschapselementen kan ook nog niet worden gegeven. De provincie lijkt wel op koers te liggen voor het realiseren van 1 miljoen bomen extra in dorpen en steden. PS werden verspreid over verschillende beleidsthema’s geïnformeerd waardoor zij niet eenvoudig zicht konden krijgen op de resultaten van het Uitvoeringsprogramma Bomen en Bos.
Bescherming
De achteruitgang van het areaal houtopstanden wordt niet voldoende voorkomen. Dit komt doordat er onvoldoende capaciteit is om toezicht en handhaving goed in te kunnen vullen en beschikbare technieken niet optimaal benut wordt. Illegale kap komt daardoor pas laat aan het licht, namelijk via de bomenmonitor die gericht is op het signaleren van niet tijdig (binnen drie jaar) herplanten. Hierdoor krijgt illegale kap niet de prioriteit die vanuit beschermingsoptiek van de provincie verwacht mag worden, wordt een verkeerd signaal aan de samenleving afgegeven ten aanzien van bescherming van het areaal houtopstanden en gaat herplanttijd verloren. Het toezichthouden op houtopstanden voldoet daarnaast niet aan de Gelderse standaard voor risicogericht toezichthouden. De informatievoorziening aan PS over de bescherming van houtopstanden is niet volledig en onduidelijk.
Revitalisering
De ambitieuze Gelderse doelstelling voor natuurbos (9.000 ha) is voor ruim de helft gerealiseerd op de Veluwe. Tijdgebrek en het niet willen verstoren van het (toch al lastige) proces op de Veluwe maakten dat er elders nog niet is ingezet op de omzetting naar natuurbos. De precieze omvang van het gerealiseerde natuurbos is (nog) niet bekend. Naast de omzetting naar natuurbos zijn er andere maatregelen voor het revitaliseren van de bossen nodig. Nog niet alle van het Rijk ontvangen middelen voor revitalisering zijn ingezet, € 2 mln. is niet gebruikt en heeft daardoor nog geen resultaat op kunnen leveren, terwijl de voorwaarde voor de Rijksmiddelen is dat de activiteiten voor 31 december 2028 zijn afgerond.
Bosuitbreiding
  1a. PS: Verzoek GS middelen, inzet en ambitie ten aanzien van bosuitbreiding met elkaar in lijn te brengen.
Op dit moment zijn middelen, inzet en ambities niet met elkaar in lijn, waardoor de ambities niet gerealiseerd kúnnen worden. Het in lijn brengen betekent meer (eigen) middelen of een lagere ambitie.
  1b. PS: Verzoek GS om -als combinatiebossen alsnog op inzet van de provincie kunnen rekenen- duidelijker richting mee te geven ten aanzien van bosuitbreiding bijvoorbeeld in de vorm van een kansenkaart of zoekgebieden.
In het uitvoeringsprogramma is het doel van 500 ha combinatiebossen te realiseren opgenomen. Met combinatiebossen worden ook andere doelen van de provincie gerealiseerd bijvoorbeeld op het gebied van water. Om combinatiebossen te kunnen realiseren is het nodig om meer richting te geven waar deze wel of niet wenselijk zijn.
  2. PS: Verzoek GS om werk te maken van monitoring zodat duidelijk is wat de stand van zaken is zowel voor bosuitbreiding, bomen buiten bos als landschapselementen en informeer PS hierover.
Monitoring is door gebrek aan tijd nog niet goed geregeld, hierdoor ontbreekt een goed zicht op de stand van zaken en zijn correcties nodig op eerder aan het Rijk aangeleverde gegevens. Daarnaast zijn PS tot nu toe verspreid over verschillende beleidsthema’s geïnformeerd over onderdelen uit het Uitvoeringsprogramma Bomen en Bos.
Bescherming
  3. PS: Verzoek GS om voor houtopstanden een doorvertaling te maken van het risicogericht uitvoeren van toezicht conform UHS en de benodigde omvang van de capaciteit voor toezicht en handhaving houtopstanden te bepalen.
Voor houtopstanden hebben GS vooralsnog de risicogerichte insteek bij toezicht zoals opgenomen in het UHS niet gebruikt. Mede op basis van de risicogerichte aanpak kan een inschatting gemaakt worden van de benodigde capaciteit voor toezicht en handhaving voor houtopstanden.
  4a. PS: Verzoek GS de satellietbeelden die worden gebruikt voor de bomenmonitor te delen met gemeenten, zodat het verdwijnen van bomen daar waar de provincie geen bevoegd gezag is sneller kan worden opgespoord.
De satellietbeelden die de provincie gebruikt voor toezicht kunnen worden gebruikt om ook houtopstanden waar gemeenten verantwoordelijk voor zijn te controleren. Uit het oogpunt van het algemeen belang en efficiënt met middelen omgaan is het waardevol om hiervoor de samenwerking met Gelderse gemeenten aan te gaan.
  4b. PS: Verzoek GS om de technische mogelijkheden van de bomenmonitor (satellietbeelden) te gebruiken om illegale kap eerder op te sporen.
Illegale kap komt door de manier waarop de bomenmonitor wordt benut, pas na ruim drie jaar in beeld. Het is mogelijk om met de bomenmonitor illegale kap eerder in beeld te krijgen.
  5. PS: Verzoek GS de informatievoorziening aan PS ten aanzien van de bescherming van houtopstanden te verbeteren.
Op basis van de aan PS verstrekte informatie krijgen PS een onvolledig en onduidelijk beeld van de bescherming van houtopstanden.
Revitalisering
  6. PS: Verzoek GS de overige beschikbare middelen ad € 2 mln. voortvarend in te zetten voor revitalisering.
Van de € 9 mln. aan Rijksmiddelen liggen € 2 mln. nog op de plank, waardoor de middelen niet bij kunnen dragen aan het realiseren van de doelstelling op het gebied van revitalisering. Voorwaarde bij de Rijksmiddelen is dat de activiteiten uiterlijk 31/12/2028 moeten zijn uitgevoerd.
  7. PS: Verzoek GS zorg te dragen voor duidelijkheid over de resterende opgave natuurbos en breng ook doelen en middelen voor het realiseren van natuurbos met elkaar in evenwicht.
De resterende opgave voor natuurbos is niet precies bekend en zal moeten worden gerealiseerd binnen de bossen van Gelderland niet zijnde de Veluwe, want op de Veluwe heeft de omvorming al plaatsgevonden. Voor de omvorming naar natuurbos op de Veluwe kon gebruik gemaakt worden van Natura 2000-middelen, die middelen zijn niet beschikbaar voor bossen die geen Natura 2000-gebied zijn.
Algemeen
  8. PS: Verzoek GS een jaar na de behandeling van dit rapport inzicht te geven in de implementatie van de aanbevelingen.
Met deze aanbeveling die in elk onderzoek terugkomt, bevorderen we de doorwerking van rekenkameronderzoek.
Het rapport wordt op 7 oktober 2026 aan PS aangeboden tijdens de open agenda.
